Bilindiği üzere İslam gelmeden önceki döneme "Cahiliyye Dönemi" ismi
verilir. Bu ismin verilmesinin sebebi bu dönemde yaşayan insanların
sadece bilgi eksikliğinden veya hiçbir şey bilmemelerinden dolayı
değildir. Bilgi, inanç, sosyal ve toplumsal davranış düzeyinde
normalden sapma gösterdikleri için, İslam'ın onlara getirdiği aydınlık
ve bilgiden uzak oldukları için bu isim verilmiştir. Cahiliye
döneminin özelliklerine bakıldığında da bilgi düzeyinden tutunda inanç
düzeyine kadar Cahiliyye'nin bir inanma , yaşam biçimi olduğu
görülecektir.

Kur'an'da cahiliye insanının bazı özellikleri:

İnançsızlık, şirk, putperestlik Kur'an-ı Kerim'de cehalet olarak
nitelenir. (6.Enam/111.). Peygamberleri bir insan gibi kabul etmemek,
insandan peygamber olabileceğine inanmamak, peygamberlere ilk
inananların fakir kimseler olmasını, onun hak peygamber olmamasına
delil diye ileri sürmek birer cahiliyyet düşüncesidir (11.Hud/25-29.).
Allah'tan başkasına tapınmak (39.Zümer/64.); Allah hakkında gerçek
dışı cahiliyyet zannı ve kuruntusu taşımak (3.Al-i İmran/154.); İslam
geldikten ve düşünenler için en güzel ahkamı getirdikten sonra eski
cahiliyyet hükmünü özlemek, aramak (5.Maide/50.); hakkı, hakikati,
hakkaniyeti değil de kan bağını, akrabalığı, ırki yakınlığı ölçü kabul
etmek (11.Hud/45-46.), hep cahili inanç, kanaat ve düşüncelerdir.

Yine insanlarla alay etmek bir cehalet alameti olduğu gibi (2.Bakara/
76.) boş sözlerle meşgul olup (Kasas, 55.) Rahman'ın ciddi kullarıyla
alay etmek de bir cahillik alametidir (25.Furkan/ 63.). Kadın
fitnesine ve zinaya düşmek suretiyle şehvet ve hissiyatına mağlup
olmak da Kur'an-ı Kerim'e göre bir nevi cahilliktir (12.Yusuf/33.).
Kadınların vakarlı bir şekilde evlerinde oturmayıp, açılıp saçılarak
sokağa dökülmeleri ilk cahiliyye çağına bir özentiden (33.Ahzab/33.)
başka bir şey değildir. İnsanların iman etmeyişine kendini helak
edercesine ve Allah'ın takdirine karışır derecede üzülmek de bir çeşit
cahilliktir. (6.En'am/35.).

Buradan hareketle bu yazımızda cehaleti bir yaşam biçimi olarak görüp
Kur'an'da cehaletin kaynaklarının neler olduğunu değerlendirmeye
çalışacağız. Bundan önce Kur'an'da doğru bilginin kaynaklarını
vereceğiz. Nasıl cehaleti sadece bilgisizlik anlamında düşünmeyip bir
yaşam biçimi olarak ifade ediyorsak doğru bilgiyi/ilmi de aynı şekilde
inanç, toplumsal davranış kalıpları ve bilgi elde etmek gibi hayatın
bütününü kapsayan bir yaşam tarzı olarak gördüğümüzü burada ayrıca
ifade etmede fayda görüyoruz.

A-Doğru Bilginin Kaynakları:

a-Bilgi Kaynağı Olarak Vahiy:

İnsanı en güzel bir biçimde yaratan Allah, yarattığı varlığın bu
dünyada nasıl davranacağını göstermek, evreni ve evrenin işleyişini
bildirmek ve merak konusu olacak noktaları açıklamak üzere vahiy
göndermiştir. İnsana düşen ise kendisine gönderilen kılavuza anlama ve
bilgi melekelerini açık tutmaktır.

"Oku! Kalemle öğreten, insana ilmediğini öğreten rabbin en büyük kerem
sahibidir"(96.Alak/3-5.)

"De ki: 'Ey insanlar! Rabbinizden size gerçek gelmiştir. Doğru yola
giren kendisi için doğru yola girmiş, sapan da kendi zararına sapmış
olur. Ben, sizin bekçiniz değilim."

b-Bilgi vasıtalarını etkin kullanmak:

İnsanın  bilgi araçları beş duyu ile sınırlı değildir. İnsanın doğru
bilgiye ulaşabilmek için kullanacağı her türlü imkan, onun için bilgi
vasıtasıdır. Olaylar üzerinde düşünmesi, okuduğu ve duyduğu fikirlerin
doğruluğunu araştırması vs. hep bu cümledendir. Kur'an insanoğlundan,
doğru bilgiye ulaşabilmesi için, bütün bu bilgi edinme yollarını etkin
bir biçimde kullanmasını beklemektedir.

"Hayır; şüphesiz bu Kur'an bir öğüttür. Dileyen kimse öğüt
alır"(74.Müddessir/54-55.)

"Allah sizi annelerinizin karnından bir şey bilmez halde çıkarmış ve
şükredersiniz diye size kulak, gözler ve yürekler vermiştir."(16.Nahl/
78.)

"Ey inananlar' Eğer yoldan çıkmış biri, size bir haber getirirse, onu
araştırın; yoksa, bilmeden bir topluma çatarsınız da , yaptığınıza
pişman olursunuz."(49.Hucurat/6.)

B-Cehaletin (Bilgisizliğin) Kaynakları:

a-Taklit (Sorgulama Yetersizliği):Burada cehaleti ortaya çıkaran
birinci nokta çoğunluğun/toplumun yaptıklarını sorgulamamaktır. Bilgi,
inanç ve davranış bazında toplumun yaptığı yanlışlar, cehalet
örnekleri çoğunluk yapıyor diye doğru olmayacaktır. Dolayısı ile
toplumun sahip olduğu genel kanaatler ve yanlışlar da insanları doğru
bir yaşam tarzından uzak tutacaktır.

1-Cehaletin kaynağı olarak toplumun yaptıklarını sorgulamamak:
"Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan seni Allah yolundan
saptırırlar. Onlar ancak zanna uyuyorlar ve onlar sadece yalan
uyduruyorlar."6.En'am/116.

2-Cehaletin kaynağı olarak atalara (geleneğe) uymak:

Peygamber Efendimiz Kur'an'ı tebliğ ettiği zaman Mekkeli müşriklerin
önde gelen itirazlarından biri kendilerine tebliğ edilen mesajın
atalarının geleneklerine uymamasıydı. Bu sebeple gelenekleri
içerisinde bir yere koyamadıkları için İslam'ın çağrısına uyma
noktasında direnç gösteriyorlardı. Aslında bu durum kendilerine doğru
hatırlatılan bir çok insan geçerli bir durum olmuştur. İnsanlar
geleneklerini ve atalarını sorgulamadan taklit ettikleri için yanlış
da olsa cehaletlerinde ısrar etmişlerdir.
"Onlara, "Allah'ın indirdiğine (Kur'an'a) ve Peygamber'e gelin"
denildiğinde onlar, "Babalarımızı üzerinde bulduğumuz din bize yeter"
derler. Peki ya babaları bir şey bilmiyor ve doğru yolu bulamamış
olsalar da mı? Ey iman edenler! Siz kendinizi düzeltin. Siz doğru
yolda olursanız yoldan sapan kimse size zarar veremez. Hepinizin
dönüşü Allah'adır. O zaman Allah size yaptıklarınızı haber
verecektir."(5.Maide/104-105.)

b-Bilgi vasıtalarını etkin kullanmamak:

1-Bilgi vasıtalarını etkin kullanmamanın sebebi olarak zanna uymak:

Zann, gerçeğe ve bilgiye dayanmadan tahminlere göre karar verme
durumudur ve hakikat içermez. Bu, Kur'an'ı Kerim'de şu şekilde ifade
edilir: "Onların (müşriklerin) çoğu zandan başka bir şeye uymaz.
Şüphesiz zan, haktan (ilimden) bir şeyin yerini tutmaz" (10.Yunus/36.)

Bir yaşam içimi olan cehaletin kaynağında zanların, tahminlerin önemli
bir yeri olduğu gerçektir.

"Onların çoğu ancak zannın ardından gider. Oysa zan, hak namına hiçbir
şeyin yerini tutmaz. Şüphesiz Allah onların yapmakta olduklarını
hakkıyla bilendir."(10.Yunus/36.)

2-Bilgi vasıtalarını etkin kullanmamanın sebebi olarak aklın,
arzuların ve hevanın güdümüne girmek:

"Rabbinin katından açık bir belgesi olan kimse, kötü işleri kendisine
güzel gösterilen ve nefislerinin arzularına uyan kimseler gibi
midir?"(47.Muhammed/14.)

"Onlardan sana kulak verenler de vardır. Fakat sağırlara, hele
akılları da ermiyorsa, sen mi işittireceksin? İçlerinden sana bakanlar
da vardır. Fakat körlere, hele gerçeği görmüyorlarsa, sen mi doğru
yolu göstereceksin?"(10.Yunus/42-43.)

Değerlendirme:

Yazımızda cahilliğin sadece bilgi eksikliği olmadığını, Kur'an'ın
onaylamadığı  her türlü yanlış davranış kalıplarını içerdiğini ve
Kur'an'dan hareketle cahilliğin sebeplerini genel hatlarıyla ifade
etmeye çalıştık. Konuyla ilgili yazılanlar tabi ki bizim buradaki
açıklamalarımızdan ibaret değildir ve biz de böyle bir iddia
içerisinde değiliz.

Sonuç olarak,