Gmail Takvim Dokümanlar Reader Web diğer »
Son Ziyaret Edilen Gruplar | Yardım | Oturum açın
Google Grupları Giriş
Kailar قایلر ( Kayılar - Kaylar - Kayalar ) Ptolemaida Ptolemais Slavic: Кајлари - Kailari or Кајљар - Kailyar
Ana sayfa
Sayfalar
Dosyalar
Bu grup hakkında
Bu gruba katıl
Grup bilgisi
Üye sayısı: 57
Dil: Türkçe
Grup kategorileri:
Toplum > Kültür
İnsanlar > Gruplar
Daha fazla grup bilgisi »
Son sayfalar ve dosyalar
giritte-sosyal-yap    

Girit Turkleri

Vikipedi, ozgur ansiklopedi

Git ve: kullan, ara
1923 yaz?nda Girit'ten Anadolu'ya gocmen tas?yan Giresun gemisi
Buyut
1923 yaz?nda Girit'ten Anadolu'ya gocmen tas?yan Giresun gemisi

Girit Turkleri, Girit adas?n?n Osmanl? Devleti yonetiminde kald?g? 1645-1908 doneminde meydana gelen Turk goclerinden, ada halk? icinde ihtida (Islamiyet?i kabul) surecinden ve cesitli Osmanl? tebas? toplumlar aras?ndaki kaynasmalardan olusmus ve bu sekilde ozgun bir kultur olusturmus bir Turk toplumudur.

Bu toplumun 19. yuzy?l sonlar?nda baslayan ve 1923 Turkiye-Yunanistan Nufus Mubadelesi ile tamamlanan Anadolu'ya (veya baska cografyalara) geri goc hareketinin gunumuze uzanan bireyleri icin kullan?lan bir tan?md?r. Turk Giritliler veya k?saca Giritliler de denilir.

Unlu Girit Turkleri [degistir]

Girit ile baglant?s? olan Turk unluler [degistir]

YUNAN ISYANI SIRASINDA GIRIT?TE IRTIDAD OLAYLARI

?Dr. A. Nukhet Ad?yeke-Dr Nuri Ad?yeke

??????????? Girit, Osmanl? topraklar?na hemen hemen en son kat?lan ve Osmanl? egemenliginin en gevsek oruldugu cografyad?r. Bu orgu kendini hem Ada?n?n Osmanl? yonetimince olusturulan idari dokusunda, hem de toplumsal yap?da gosterir. Ada?daki Musluman unsur ile yerli Rum-Ortodoks unsur o kadar kar?sm?st?r ki, Muslumanlar?n kulland?klar? isimler Rumca isimlerle birlesmistir. Belgelerde Yanni Osman, Hasan Nikolaki veya Molla Mehmetaki gibi isimlere s?kca rastlan?lmaktad?r. Hatta kimi zaman sadece Rumca isimlerle an?lan Muslumanlara da rastlanmaktad?r. (Bkz. Ekli tablo) Osmanl? Imparatorlugu?nun baska cografyalar?nda Muslumanlarla Rumlar?n komsuca yasama bicimi, Girit?te gercek anlamda birlikte yasama ornegi olusturur. Ada?da resmi yaz?m dilinin Turkce olmas?na ve Turkce egitim ile bas?n faaliyetlerine buyuk onem verilmesine ragmen, halk aras?nda konusulan dil Rumca?d?r. Rumca, sadece Rumlar ile Muslumanlar aras?nda degil; Muslumanlar?n kendi? aralar?nda da kulland?klar? dil olmustur[1].

??????????? Yogun kulturel birliktelige ragmen XVIII. yuzy?l?n son ceyreginden sonra donem donem Girit?te Osmanl? yonetimine kars? ayaklanmalar?n ortaya c?kt?g? gorulmektedir.

??????????? Frans?z Devrimi sonras?nda yeseren milliyetci dusunce Osmanl? Imparatorlugu s?n?rlar? icinde Yunan ayaklanmas? ile ilk kez basar?ya ulast?. Bu anlamda Yunan Bag?ms?zl?k ayaklanmas? sadece bugunku Yunanistan bolgesinde yasayan Rumlar icin degil, Bat? Anadolu ve Ege Adalar??nda yasayan Rumlar aras?nda da cok say?da taraftar kitlesi bulmus, ayaklanmalara bu cografyadaki Rumlardan da cok say?da kat?lan olmustur[2]. Bu etkinin yay?lmas?nda 1814?de Odessa?da kurulan Filiki Eterya?n?n onemli bir pay? vard?r. Girit?te de Yunan isyan? s?ras?nda bir suredir yasanan isyanlar artm?s, ozellikle Resmo ve Hanya?da yogun cat?smalar yasanm?st?r. Osmanl? yonetiminin bu isyanlar? bast?ramamas? sonucu M?s?r valisi Mehmet Ali Pasa?dan yard?m talebinde bulunmus ve Ada?n?n yonetimi Mehmet Ali Pasa?ya b?rak?lm?st?r[3].

??????????? Girit?te Yunan ayaklanmas? s?ras?nda Rumlar?dan baska baz? Muslumanlar da bu isyana destek vermislerdir. Bir k?sm? sadece isbirligi icine girmekle yetindigi halde, bu isyana destek veren Musluman halktan bir k?sm? da din degistirerek H?ristiyanl?g? kabul etmistir. Murtedd olan bu kisilerin hepsi can guvenlikleri ac?s?ndan Ada?dan kacm?slard?r.

??????????? Osmanl? Imparatorlugu?nda din degistirmek cok s?k rastlanan bir olay degildi. Pek fazla tesvik edilmeyen din degistirme sadece, gayr? muslimlerin Musluman olmas? seklindeydi. Yoksa Musluman?n din degistirmesi soz konusu bile olamazd?. Bir Musluman?n dinden c?kmas? yani murtedd olmas?, dinen, hukuken ve toplumsal olarak en buyuk suclardan birisiydi ve dinden c?kan eger erkek ise cezas? olum, kad?n ise Islam?a donene kadar hapisti. Bu yuzdendir ki murtedd olan bir kisinin icinden c?kt?g? toplumda, yeni dini ile yasamas? kesinlikle soz konusu olamazd?. Osmanl? Imparatorlugu doneminde kaynaklara gececek olcude Islam?dan c?kmaya pek rastlanmaz. Nitekim, Yunan isyanlar? s?ras?nda da ozellikle Resmo?da gorulen irtidad olaylar? bu donemin olaganustu kosullar? ile ortaya c?kabilmistir.

??????????? Yunan isyan? sonucunda bag?ms?z Yunanistan devleti kurulmustur. Bu keyfiyet once bat? devletleri ard?ndan da Osmanl? yonetimi taraf?ndan kabul edilmistir. Bag?ms?z Yunanistan Devleti ile 1830 y?l?nda yap?lan Londra Protokolu ile, Osmanl? Devleti, Yunanistan yonetimine paralel genel bir af ilan ederek kendisine kars? carp?sm?s olanlar?n mal ve mulklerine el konulmayacag?n? ve bu kisilere ilisilmeyecegini kabul ediyordu (madde 5)[4]. Fakat, Osmanl? yonetimi ald?g? bir fetva ile isyan edenlerin sadece katlini degil, ayn? zamanda emlakine el konulmas?n? da saglad?. Bu sekilde hem isyan s?ras?nda olenlerin, hem de cesitli sebeplerden dolay? firar edenlerin emlaki miriye zapt edilmeye basland?. El konulan emlakin tespiti icin mubasir ve yaz?c?lar gorevlendirildi ve yaz?lan emlak ac?k artt?rma ile sat?sa c?kar?ld?[5]. Girit?te de isyana kar?sanlar?n mallar? askeri harcamalarda kullan?lmak uzere miriye zapt edilmis[6] ve muzayede sonucu sat?lm?st?r[7].

??????????? ?Mallar? miriye zapt edilenlerin, musadere gerekceleri defterlere ayr?ca yaz?lm?st?r. Bila varis olenler, esir ve esire olanlar, firariler, evlatlar?yla beraber firari olanlar, evlatlar? esir olanlar, halik olanlar?n bu gerekcelerle mallar? zapt edilmistir. Bunlar?n d?s?nda az say?da da irtidad edenler, Islam?dan c?kanlar vard?r. Bunlar, ?murtedd?, ?...murtedd nam hain?, ?murtedd olub firar eyledigini ihbar iderler?, ?...firari murtedd? gibi ifadelerle defterlere kaydedilmislerdir. Bu kisilerin murtedd olduklar? kaynaklarda mutlaka belirtilmektedir. Mallar? musadere edilen yuzlerce Musluman firarinin isimlerinin onunde ? firari hain? gibi ifadeler yaz?l? iken, murtedd olanlar?n durumu ac?kl?kla yaz?lm?st?r.

Irtidad olaylar?n?n Ada?da ne kadar yayg?n oldugunu tam olarak bilemiyoruz. Irtidad edenlerin ailelerinin durumu da belli degildir. Bu kisiler sadece kendileri mi irtidad etmisler yoksa aileleri ile beraber mi h?ristiyan olmuslard?r. Ornegin; Hanya?n?n Karakes koyunden ?Fakulaki Ibrisim nam hain mersum islam iken murtedd olub uc nefer k?z kar?ndas?yla firar etmis oldugu...? kay?tl?d?r[8]. Bu kay?ttan Fakulaki Ibrisim Efendi?nin k?z kardeslerinin irtidad edip etmediklerini c?karmak olanaks?zd?r. Bir baska ozellik de irtidad?n Ada?daki dag?l?m?d?r. Hanya Sancag??nda tespit edebildigimiz tek ornek vard?r[9]. Resmo Sancag??nda ise Amarya ve Ayvasil nahiyelerinde bir cok irtidad ornekleri bulunmaktad?r.[10] Ozellikle Apometolos ve Kumya koylerinde irtidad olaylar?n?n daha yogun yasand?g? bilinmektedir. Kandiye Sancag??na ait musadere defteri ve kad? defterinin olmamas? bu sancak hakk?nda herhangi bir fikir yurutmemize engel olmaktad?r.

Resmo Sancag??na ait musadere defterlerinden tespit ettigimiz irtidad edenlerin isimleri ve emlaki su sekildedir:

Amarya Nahiyesi:

Yer ad?

Kisi ad?

Musadere edilen emlaki

Aposti

Ali

25 zeytin agac?, 3 donum tarla, 1 adet susuz tarla, bir ?rgatl?k tarla, 2 odal? virane ev.

Hrisis

Mustafa Bosulaki

15 zeytin agac?, 2 donum tarla, 3 dut agac?, 1 virane ev.

Apometolos

Ali Molla Iskarcali

10 zeytin agac?, iki ?rgatl?k uzum bag?, bes ?rgatl?k ayr? uzum bag?, 1 h?rnob agac?, sulu tarla, 2 incir agac?, 5 c?nar agac?, 2 odal? virane ev.

Apometolos

Mustafa Yanni

26 zeytin agac?, sekiz ?rgatl?k bag, bir ?rgatl?k baska bag, 1 donum tarla, 4 c?nar agac?, 5 donumluk tarla, 2 armut agac?, 1h?rnob agac?, 1 mese agac?, 8 nar agac?, 2 incir agac?, 1virane ev.

Apometolos

Hamid Molla

4 mese agac?, yar?m donum tarla.

Apometolos

Hasan Nikoli

3 zeytin agac?, yar?m donum tarla, 3 asmal? c?nar, 1 h?rnob agac?.

Apometolos

Memis Kostani

1 harabe ev.

Apometolos

Zeynep Marya

2,5 donum tarla 1 armut agac?.

?

Ayvasil Nahiyesi:

Kumya

Halil Nikoli ve Osman Yanni

16 zeytin agac?, 16 dut agac?, 2 armut agac?, 2 c?nar agac?, 1 k?ta tarla, 1donum tarla, bes ?rgatl?k uzum bag?, 1 ceviz agac?, 1 ev.

Kumya

Huseyin Mihail

1 donum tarla, 2 ?rgatl?k bag, 1 tarla,3 zeytin agac?.

Kumya

Hasan Yanni

Yar?m donum tarla, 7 incir ve dut agac?, 139 zeytin agac?, sekiz ?rgatl?k bag, ceyrek donum tarla, ceyrek donum tarla daha, 10 zeytin fidan?, 1 ev.

Kumya

Osman Yanni

4 zeytin agac?, 5 dut agac?, 2 mese agac?, 4 incir agac?, 4 donum tarla, bir tarla daha, yedi ?rgatl?k uzum bag?.

Kumya

Mustafa Yanni

22 zeytin agac?, 5 donum tarla, dort ?rgatl?k uzum bag?, 9 mese agac?, 5 dut agac?, 3 armut agac?,1 ev.

Kumya

Yorgi

30 zeytin agac?, 1 adet tarla uc ?rgatl?k bag, 9 muhtelif agac, 1 ev.

Kumya

Huseyin Yorgi

57 zeytin agac?, 2 armut agac?, 2 incir agac?, 1 dut agac?, 4,5 donum tarla, bir ?rgatl?k uzum bag?, 1 ev.

?

??????????? Kad? defterlerinde de zapt edilen mallardan baska, bu mallar?n kac paraya, kime sat?ld?klar? da kay?tl?d?r. Yine sicillerden anlas?ld?g? kadar?yla bu islemler birkac y?l devam etmistir. 4 Nisan 1821 (hicri 1 Recep 1236) tarihli bir kay?tta, ?...mukaddema isyan iden Ali murteddin yedd-i taht?nda harabe bagcesi ve yar?m donum bag ve bir harab hanesi Resmo sakinlerinden Molla Mehmetaki Ali Aga?ya seksen gurusa furuhtu (sat?lmas?) ...?[11] okunmaktad?r. Bu kay?tlar kimi zaman daha genis bilgileri de aktarmaktad?r. Ornegin 17 Ekim 1821 (20 Muharrem 1237) tarihli bir kay?tta su ifadelere rastlanmaktad?r. ?...Ayvasil nahiyesine tabi Ayasili karyesi sakinlerinden Asambaki Yusuf dedikleri sekavetpise ve bi?l-endise maaz-Allahu teala din-i Muhammadi ve serif-i Ahmediyyeden ruy-i gerdan ve nasraniyyeyi kabul ile murtedd olub bu makule hain-i dinin ber mucib-i surut taraf?m?zdan zabt? laz?m gelmis olan karye-i mezburda mesfurun mutasarr?f oldugu hane ve degirmenleri ve tarla ve bagce ve muhass?l her neye malik ise sen ki merkum Ali Aga?s?n sana bin gurus baha ile furuht olmag?n vechen mine?l-vucuh kimesne taraf?ndan mudahale olunmayarak zabt ve rabt ve mutasarr?f olmak icun la ecl-i senet deyuvan-?- Resmo?dan is bu buyruldu tahrir ve h?fz idub vaktiyle ibraz eylemek uzere yeddine ita olunmustur In-sa-Allahu teala vusulunde gerektir ki bundan boyle husus-u mezbur dusturu?l-amel tutulub bir vechle taraf-? aherden mudahale olunmayarak zabt ve mutasarr?f olub kendi mal?n oldugunu mubeyyin ita olunan buyruldumuzu yedinde h?fza dikkat ve ber mucib-i buyruldu amel ve hareket ve hilaf?ndan tahassi ve mucanebet eyleyesin?[12].

??????????? Bir baska kay?tta da akraba olduklar? anlas?lan dort kisinin tek bir kay?tta ve toptan bir sat?s islemi gorulmektedir. ?Ayvasil nahiyesine tabi Milanos karyesi sakinlerinden Huseyin bin Mehmed Receb ve Ibrahim bin Mustafa Receb ve Mustafa bin Huseyin Receb ve Yanni bin Hasan Receb maaz-Allahu teala murtedd olub din-i mesihiyyeyi kabul ve Rum milletine tabiiyyet ile firar ve karye-i mezkurede bi?l-kulliye mutasarr?f olduklar? tarla ve escar-? zeytin ve escar-? dut ve on uc ha ve n?fs-? asiyab-? revgan ve bagat ve sair her neye mutasarr?flar ise Karpuzoglu Ali Aga?ya bin yuz gurus baha ile furuht olunduguna mubeyyin yedd-i musterik buyruldu ale?l-mevcud olmagla is bu mahalle serh verildi gurre-yi Cemazie?l-evvel 240?[13].

??????????? Musadere yaz?m defterlerinde an?lan isimler ile kad? defterlerinde tespit ettigimiz murtedd isimleri ayn? kisiler degillerdir. Resmo ve Hanya?ya ait musadere defterlerinde kars?last?g?m?z on yedi kisiye kad? sicillerinde rastlad?g?m?z alt? kisiyi de eklememiz gerekmektedir. Ne var ki bu say?n?n Ada?daki butun irtidad olaylar?n?n toplam? oldugunu dusunemeyiz. Yukar?da da belirtildigi gibi, Kandiye musadere defterinin, Kandiye ve Hanya kad? sicillerinin olmamas? bizim say?sal bir tahmin yapmam?za engel olmaktad?r.

??????????? Irtidad edenlerin bu hareketini ekonomik sebeplere baglamak pek ak?lc? gorunmemektedir. Kay?tlardan anlas?ld?g? kadar?yla birkac kisinin d?s?nda Islam?dan c?kanlar?n ekonomik durumlar? pek kotu degildir. Hatta iclerinde ekonomik durumlar? oldukca iyi olanlar da bulunmaktad?r. Ada?da Muslumanlar?n daha fetihten itibaren Rum kad?nlar?yla cok say?da evlilikler yapt?g? bilinmektedir. Rum kad?nlardan dogan cocuklara Rumca hitap edilmekte hatta Rumca isimler verilmektedir[14]. Bu nedenle, Girit?te yasayan, hele annesi veya akrabalar? H?ristiyan olan bir kisi icin irtidad etmek diger cografyalara gore belki daha rahat olabilmektedir.

??????????? Sonuc olarak, Osmanl? tarihinde bireysel ihtidalar?n varl?g?, az say?da da olsa surekli izlenebilmektedir. Buna paralel cok az da olsa irtidad olay? da, Yunan Isyan? s?ras?nda Girit?te yasanm?st?r. Bu olay?n sebepleri ve boyutu tam olarak ac?k degildir. Bu irtidadlar?n, yukar?da da degindigimiz gibi, olaganustu bir donemde, olaganustu olaylar?n icinde yasanm?s oldukca ilginc bir ornek oldugunu dusunuyoruz.
?

[1]Ayse Nukhet Ad?yeke, Osmanl? Imparatorlugu ve Girit Bunal?m? (1896-1908), Doktora Tezi, (Turk Tarih Kurumu taraf?ndan bas?ma haz?rlanmaktad?r), Izmir, 1994, s. 99; Tahmiscizade Mehmet Macit Efendi, Turkiye?ye geldikleri zaman Giritli Muslumanlar?n buyuk bir k?sm?n?n Turkce bilmediklerini bu yuzden onlara gavur dendigini anlatmaktad?r. Girit Hat?ralar?, (Yay. Haz: Ismet Miroglu, Ilhan Sahin), Istanbul, 1977, s. 32.

[2] Mubahat Kutukoglu, ?Yunan Isyan? S?ras?nda Anadolu ve Adalar Rumlar?n?n Tutumlar? ve Sonuclar??, Ucuncu Askeri Tarih Semineri, Turk-Yunan Iliskileri, Ankara, 1986, ss. 133-161.

[3] Adan?n Mehmet Ali Pasa donemi hakk?nda: A. Nukhet Ad?yeke, ?Girit?in Mehmed Ali Pasa Yonetimindeki Durumuna Dair Bir Rapor?, Belgeler, c. XV, say? 19, (Ankara, 1993), ss.293-315. Girit yonetiminin Mehmed Ali Pasa?ya terk edilmesinin, sadece isyanlar s?ras?nda saglad?g? destegin kars?l?g? olarak gormek de pek dogru bir yaklas?m olmaz. Burada Osmanl? yonetiminin Mehmad Ali Pasa?ya kars? tutumu ve onun Suriye?ye yonelik taleplerinin de onunun al?nmaya cal?s?ld?g? goz onune al?nmal?d?r.

[4] Bask?n Oran, Turk-Yunan Iliskilerinde Bat? Trakya Sorunu, Ankara, 1991, s. 58.

[5] Kutukoglu, a.g.m., s. 143.

[6] Basbakanl?k Osmanl? Arsivi?nde Resmo (ML. VRD. TMT. No:16198) ve Hanya?ya ait (ML.VRD. TMT. No:16089) iki tane Girit?e ait miriye zapt edilen emlakin tahrir defteri vard?r. Resmo defterinin girisinde, ?Resmo sancag? kuras?ndan hengam-? muharebede firar ve halik olan bila varis reayan?n canib-i miriye ait escar ve hanat ve arazi ve sair emlaklar?n?n mikdar?n? mubeyyin mufredat defteridur atiu?l-zikr tahrir ve beyan olunur?, yazmaktad?r. Hanya defterinin girisinde de benzer ifadeler yer almaktad?r. Bu defterler, temettuat katalogunda yer almalar?na ragmen temettuat vergisiyle hicbir iliskileri yoktur. Ayr?ca Girit Adas??nda temettuat vergisi al?nmam?st?r.

[7] Vak?flar Istanbul Bolge Mudurlugu Arsivi?nde bulunan 68 ve 253 numaral? Resmo Ser?iye Sicilleri?nde bu konuda cok say?da ornek bulunmaktad?r.

[8] Hanya Musadere Defteri.

[9] Yukar?da an?lan Fakulaki Ibrisim . Musadere edilen emlaki ise soyledir: 50 zeytin agac?, 24 donum tarla, rubu (ceyrek) donum uzum bag?, 10 incir agac?, ve 4 odal? ev. Hanya Musadere Defteri, BOA. ML. VRD. TMT.,? No:16089.

[10] Ada?n?n cesitli nufus istatistiklerinde Resmo Sancag? toplam nufusunun %35?ini Muslumanlar?n; %65?ini de Rumlar?n olusturdugu gorulmektedir. Ancak bu oranlar Resmo sancag?na tabi kazalar baz?nda ele al?nd?g?nda bir hayli farkl?las?r. Merkez kazada Muslumanlar 2/3 oran?nda cogunlukta olmalar?na kars?n Ayvasil?de %90 ve Amarya?da ise %85 oran?nda Rum nufusun ustunlugunden soz etmek mumkundur. Bkz. Nukhet Ad?yeke, a.g.t., s.91-96, ayr?ca s.297.

[11] R.S.S. no:68, s.24.

[12] R.S.S., no. 68, s.3.

[13]R.S.S., no. 68, s.22. Irtidad kay?tlar?n?n kad? mahkemelerine yans?yan orneklerini ozellikle kaynag?n aktar?m? seklinde verdik.

[14] Cemal Tukin, ?Osmanl? Imparatorlugu?nda Girit Isyanlar? ve 1821 Y?l?na Kadar Girit?, Belleten, c.IX, say? 24 (1945), s. 196.

?

giritte sosyal yap

giritte sosyal yap

Sürüm: 
Grup oluştur - Google Grupları - Google Ana Sayfa - Hizmet Şartları - Gizlilik Politikası
©2010 Google